Αξίζουν τα γυαλιά blue filter για τις οθόνες;

Οι φακοί blue filter φιλτράρουν ένα μέρος του φωτός στην μπλε ζώνη του φάσματος που εκπέμπουν οθόνες LED, κινητά και tablet, μειώνοντας κατά ένα ποσοστό (συνήθως 10-30%, ανάλογα με την επίστρωση) το μπλε φως που φτάνει στο μάτι, χωρίς να το μπλοκάρουν εντελώς ούτε να αλλάζουν αισθητά την εικόνα.

Στην πράξη πρόκειται για μια λεπτή κιτρινωπή απόχρωση στον φακό, ορατή αν τον γυρίσεις κάτω από φως, ή για μια επίστρωση τόσο ελαφριά που δεν φαίνεται καθόλου. Οι κατασκευαστές τη διαφημίζουν σαν «ασπίδα» απέναντι στο μπλε φως, δανειζόμενοι τη λογική των φακών UV για τον ήλιο. Η αναλογία όμως δεν στέκει τεχνικά: η υπεριώδης ακτινοβολία έχει τεκμηριωμένη βλαπτική δράση σε υψηλές δόσεις, ενώ το μπλε φως ορατού φάσματος που εκπέμπει μια οθόνη είναι κάτι εντελώς διαφορετικό σε ένταση και μήκος κύματος.

Η Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας δηλώνει ρητά ότι δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη πως το μπλε φως από οθόνες βλάπτει τα μάτια, και δεν συνιστά ειδικά γυαλιά για χρήση υπολογιστή. Μια ανασκόπηση Cochrane σε 17 τυχαιοποιημένες μελέτες κατέληξε ότι οι φακοί blue filter πιθανότατα δεν κάνουν διαφορά στην κόπωση, στην όραση ή στον ύπνο.

Η ανασκόπηση Cochrane εξέτασε συγκεκριμένα αν οι φακοί αυτοί βελτιώνουν την οπτική απόδοση, προστατεύουν την ωχρά κηλίδα ή βοηθούν τον ύπνο σε ενήλικες χρήστες οθόνης, μέσα από 17 τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές σε έξι χώρες. Το συμπέρασμα ήταν ότι δεν υπάρχει τεκμηριωμένο όφελος σε καμία από τις τρεις κατηγορίες, ούτε ένδειξη προστασίας του αμφιβληστροειδούς.

Ένα ζευγάρι γυαλιά blue filter δεν κάνει κακό αν σου αρέσει η αίσθηση ή η ελαφριά απόχρωση της εικόνας, αλλά δεν πρέπει να το περιμένεις να λύσει την κόπωση, τον πονοκέφαλο ή το τσούξιμο μετά από ώρες μπροστά στην οθόνη. Η διαφορά ανάμεσα σε ό,τι υπόσχεται η διαφήμιση και σε ό,τι δείχνει η έρευνα είναι μεγάλη.

Αν αγοράσεις γυαλιά blue filter επειδή σου φαίνονται πιο ήπια στην οθόνη το βράδυ, αυτό είναι μια προσωπική προτίμηση, όχι ιατρική ανάγκη — και είναι εντάξει έτσι.

Η ποσότητα μπλε φωτός που δέχονται τα μάτια από μια οθόνη υπολογιστή είναι περίπου το ένα χιλιοστό αυτής που δέχονται από το φυσικό φως της ημέρας μέσα σε ένα δωμάτιο με παράθυρο. Η σύγκριση δείχνει γιατί η οθόνη δύσκολα μπορεί να είναι η κύρια πηγή έκθεσης σε μπλε φως στην καθημερινότητα.

Ο ήλιος, ακόμα και μέσα από ένα τζάμι, στέλνει πολλαπλάσιο μπλε φως σε σχέση με οποιαδήποτε οθόνη LED. Αν το μπλε φως ήταν από μόνο του τόσο επικίνδυνο όσο υπονοούν κάποιες διαφημίσεις, μια βόλτα το μεσημέρι θα ήταν πολύ πιο επιβαρυντική για το μάτι από οκτώ ώρες γραφείου. Αυτό δεν σημαίνει ότι η έκθεση στον ήλιο είναι αβλαβής — αντίθετα, η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου έχει πραγματική τεκμηριωμένη βλαπτική δράση, γι' αυτό και τα γυαλιά ηλίου με πιστοποιημένη προστασία UV έχουν νόημα με τρόπο που δεν έχουν τα φίλτρα μπλε φωτός οθόνης.

Η κόπωση από την οθόνη προκαλείται κυρίως από τη μειωμένη συχνότητα ανοιγοκλεισίματος των βλεφάρων, την παρατεταμένη εστίαση σε κοντινή απόσταση και συχνά κακό φωτισμό ή λάθος απόσταση από την οθόνη — όχι από το χρώμα του φωτός. Οι λύσεις που έχουν πραγματικό αντίκρισμα είναι συνήθειες, όχι αξεσουάρ.

1. Εφάρμοσε τον κανόνα 20-20-20: κάθε 20 λεπτά, κοίτα κάτι σε απόσταση 20 ποδιών (περίπου 6 μέτρων) για 20 δευτερόλεπτα, ώστε να χαλαρώσουν οι μύες εστίασης του ματιού.

2. Θύμισέ σου να ανοιγοκλείνεις τα βλέφαρα συχνότερα — κατά τη χρήση οθόνης ο ρυθμός μπορεί να πέσει από 20 σε λιγότερα από 5 ανοιγοκλεισίματα το λεπτό, κάτι που στεγνώνει το μάτι.

3. Χρησιμοποίησε τεχνητά δάκρυα αν νιώθεις ξηροφθαλμία, ιδίως σε κλιματιζόμενο χώρο ή μετά από πολλές ώρες οθόνης.

4. Τοποθέτησε την οθόνη σε απόσταση περίπου ενός χεριού (50-70 εκατοστά) με το πάνω άκρο της στο ύψος των ματιών ή λίγο χαμηλότερα.

5. Φρόντισε ο φωτισμός του χώρου να μην είναι ούτε πολύ σκοτεινός ούτε να δημιουργεί αντανακλάσεις πάνω στην οθόνη.

Αν η κόπωση επιμένει παρά τα παραπάνω, το επόμενο βήμα δεν είναι ένα ακόμα ζευγάρι γυαλιά με επίστρωση, αλλά ένας οπτομετρικός έλεγχος — μπορεί να κρύβεται ανάγκη για διόρθωση όρασης που δεν έχεις ακόμα.

Ένας φακός blue filter έχει νόημα ως προσωπική προτίμηση άνεσης, όχι ως ιατρικό μέτρο προστασίας: μερικοί χρήστες τον βρίσκουν πιο ξεκούραστο οπτικά το βράδυ, ιδίως αν κάνουν ήδη χρήση οθόνης λίγο πριν τον ύπνο. Αν σκέφτεσαι γυαλιά ειδικά για οθόνη, δες πρώτα πότε γενικά αξίζουν τα γυαλιά blue filter, πότε αξίζουν γενικά πριν αποφασίσεις τι τύπο φακού να διαλέξεις.

Δεν αντικαθιστά όμως τη σωστή διορθωτική συνταγή, ούτε λύνει προβλήματα όπως η ξηροφθαλμία ή η κόπωση που περιγράφονται στο άρθρο για τα συμπτώματα κουρασμένων ματιών. Αν ψάχνεις κάτι πιο τεχνικό, οι φακοί με επίστρωση blue control διαφέρουν ελαφρώς σε σχεδιασμό και αξίζει να τους συγκρίνεις πριν αγοράσεις. Σε κάθε περίπτωση, ένας τακτικός προληπτικός έλεγχος ματιών παραμένει το μέτρο με το μεγαλύτερο πραγματικό όφελος, πολύ πιο πάνω από οποιαδήποτε επίστρωση φακού.